Zioła na żołądek: Naturalne sposoby na ukojenie układu trawiennego

Pewnie znasz ten ból brzucha, wzdęcia, zgagę, czy niestrawność – to przecież codzienność wielu z nas, prawda? Ten szalony pęd życia, ciągły stres, jedzenie byle czego w pośpiechu… wszystko to niestety odbija się na naszym układzie trawiennym. Zamiast od razu chwytać za syntetyczne tabletki, pomyśl o tym, co daje nam natura. Od wieków medycyna ziołowa proponuje delikatne, a zarazem naprawdę skuteczne sposoby, żeby poczuć ulgę i znowu odzyskać równowagę. W tym przewodniku Milena Dolezych-Szymiczek, ekspertka od naturalnych metod wsparcia zdrowia, opowie Ci o ziołach na żołądek, czyli o ich właściwościach, zastosowaniu oraz o tym, jak je przygotować i dawkować. Zobaczysz, jakie zioła na żołądek mogą stać się Twoimi najlepszymi sprzymierzeńcami w walce o komfort trawienny.

Dlaczego nasze żołądki potrzebują wsparcia i jak mogą pomóc zioła na trawienie?

Współczesny styl życia mocno obciąża Twój układ pokarmowy. Stres wpływa na perystaltykę jelit i wydzielanie soku żołądkowego, a nieregularne i przetworzone posiłki zaburzają delikatną równowagę trawienną. To wszystko prowadzi do powszechnych dolegliwości żołądkowych. Zioła na trawienie oferują kompleksowe podejście, wspierając Twój organizm na wielu poziomach, bo mają w sobie mnóstwo składników aktywnych.

Jakie błędy żywieniowe i nawyki obciążają nasz układ pokarmowy?

Lista czynników, które źle wpływają na żołądek i jelito, jest naprawdę długa. Należą do nich między innymi:

• dieta wysokoprzetworzona – uboga w błonnik, a za to bogata w cukry proste i tłuszcze trans,
• nieregularne posiłki – brak stałych pór jedzenia zaburza naturalny rytm układu pokarmowego,
• spożywanie posiłków w pośpiechu – niedokładne przeżuwanie jedzenia utrudnia trawienie i zwiększa obciążenie żołądka,
• stres i brak snu – mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, nasilając objawy takie jak ból brzucha czy zgaga,
• nadużywanie używek – kawa, alkohol, papierosy drażnią błony śluzowej żołądka,
• antybiotykoterapie – mogą zaburzać mikroflorę jelit, prowadząc do biegunki i niestrawności.

Jakie składniki aktywne w ziołach odpowiadają za łagodzenie dolegliwości żołądkowych?

Sekret skuteczności ziołowych leków tkwi w ich składnikach aktywnych. Wiele surowieców zielarskich zawiera:

• olejki eteryczne – działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, przeciwwzdęciowo i antyseptycznie,
• śluzy roślinne – powlekają śluzówkę żołądka, tworząc warstwę ochronną, która łagodzi podrażnienia i wspomaga regenerację błony śluzowej żołądka,
• flawonoidy – wykazują właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne, co jest niezwykle ważne w przypadku zapalenie błony śluzowej żołądka,
• garbniki – działają ściągająco, przeciwbiegunkowo i przeciwzapalnie,
• substancje gorzkie (Amara aromatica) – pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i żółci, ułatwiają trawienie i poprawiają apetyt, co jest korzystne przy niedokwasocie żołądka.

Jakie są najpopularniejsze zioła na żołądek i ich wszechstronne działanie?

Poznajmy bliżej konkretne zioła, które od lat pomagają w walce z dolegliwośćiami trawiennymi.

Rumianek – uniwersalny pomocnik w łagodzeniu skurczów i stanów zapalnych żołądka

Rumianek (Matricaria chamomilla) to jedno z najpopularniejszych ziół i prawdziwy skarb w Twojej apteczce ziołowych leków na żołądek.

• działanie – wykazuje silne właściwości przeciwzapalne dzięki obecności azulenów (chamazulenu) oraz działa rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego za sprawą flawonoidów i kumaryn,
• zastosowanie – skutecznie łagodzi skurcze, ból brzucha, wzdęcia, niestrawność oraz zapalenie błony śluzowej żołądka i nieżyt żołądka. Sprawdza się też przy biegunkach. Badania naukowe potwierdzają jego działanie uspokajające, co pomaga w nerwica żołądka,
• przygotowanie naparu – łyżkę suszonych kwiatów rumianku zalej szklanką wrzątku i parz pod przykryciem 10-15 minut. Pij 2-3 razy dziennie.

Mięta pieprzowa – królowa ziół na poprawę trawienia i ulgę w niestrawności

Mięta pieprzowa (Mentha piperita) to kolejne niezawodne zioło na żołądek i układ pokarmowy.

• działanie – główny składnik, mentol, działa rozkurczowo na mięśnie gładkie, wspomaga wydzielanie żółci i soku żołądkowego, co ułatwia trawienie. Ma również właściwości wiatropędne,
• zastosowanie – idealna na niestrawność, wzdęcia, nudności, ból brzucha oraz skurcze żołądkowych i jelitowych,
• przygotowanie naparu z liści – łyżeczkę suszonych liści mięty zalej gorącą wodą i parz 5-7 minut. Pij po posiłkach, zwłaszcza tych obfitych.

Koper włoski – naturalne wsparcie dla jelit w walce ze wzdęciami i bólem brzucha

Koper włoski (Foeniculum vulgare) to cenione zioło na żołądek i jelita, szczególnie w przypadku wzdęć i bolesne skurcze żołądka.

• działanie – zawarte w nim olejki eteryczne, w tym anetol, działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, redukując skurcze i wzdęcia,
• zastosowanie – skuteczny przy kolkach niemowlęcych, wzdęciach, niestrawności oraz ból brzucha. Pamiętaj, że zioła na bolesne skurcze to często właśnie koper włoski,
• przygotowanie naparu – łyżeczkę rozgniecionych owoców kopru włoskiego zalej szklanką wrzątku, parz 10-15 minut. Można pić do 3 razy dziennie.

Melisa lekarska – uspokojenie dla żołądka i wsparcie w zespole jelita drażliwego

Melisa lekarska (Melissa officinalis) to zioło o działaniu uspokajającym, które korzystnie wpływa na układ pokarmowy, szczególnie gdy dokucza Ci stres.

• działanie – działa rozkurczowo i łagodnie uspokajająco, co jest istotne w przypadkach nerwica żołądka i dolegliwości żołądkowe związane z napięciem nerwowym. Monografia Komisji Europejskiej potwierdza jej zastosowanie w łagodzeniu objawów stresu i dolegliwości trawiennych,
• zastosowanie – pomocna przy wzdęciach, skurczech żołądka oraz w zespole jelita drażliwego (IBS), gdzie stres często wywołuje objawy,
• przygotowanie naparu – łyżkę suszonych liści melisy zalej szklanką wrzątku, parz 10 minut. Pij 1-2 razy dziennie, najlepiej wieczorem.

Szałwia lekarska – regulacja pracy jelit i działanie przeciwzapalne dla żołądka

Szałwia lekarska (Salvia officinalis) to zioło o szerokim spektrum działania, również korzystne dla żołądka.

• działanie – ma właściwości przeciwzapalne, antyseptyczne i ściągające, dzięki zawartości garbników i olejków eterycznych. Wspomaga wydzielanie soku żołądkowego i reguluje perystaltykę jelit, zapobiegając nadmiernej fermentacji,
• zastosowanie – pomocna w nieżyt żołądka, biegunkach, wzdęciach oraz w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, które mogą być powiązane z problemami przewodu pokarmowego,
• przygotowanie naparu – łyżeczkę suszonych liści szałwii zalej szklanką wrzątku, parz 15 minut. Stosuj ostrożnie i w umiarkowanych ilościach.

Jakie zioła na ból żołądka i dolegliwości specyficzne wybrać?

Czasem ból żołądka lub inne dolegliwości żołądkowe wymagają bardziej ukierunkowanego działania. Oto zioła, które pomogą Ci w konkretnych przypadkach.

Zioła na chorobę wrzodową żołądka – działanie osłaniające i regenerujące

Kiedy masz chorobę wrzodową żołądka (wrzód) czy dwunastnicy, najważniejsze jest, żeby powlekać śluzówkę żołądka warstwą ochronną, łagodzić podrażnienia i wspomagać jej regenerację.

• korzeń prawoślazu (Althaea officinalis) – bogaty w śluzy, tworzy ochronną powłokę na błony śluzowej żołądka, łagodząc ból i wspomagając gojenie wrzodów żołądka,
• nasiona lnu (Linum usitatissimum) – siemię lniane – podobnie jak prawoślaz, po namoczeniu wytwarzają dużo śluzu, który powleka i chroni śluzówkę żołądka, łagodząc stany zapalne i ból brzucha,
• babka lancetowata (Plantago lanceolata) – zawiera śluzy i aukubinę, która wykazuje działanie przeciwzapalne i regenerujące. Napar z liści babki jest wskazany przy choroba wrzodowa żołądka,
• nagietek lekarski (Calendula officinalis) – kwiat nagietka wykazuje właściwości przeciwzapalne i regenerujące, co jest cenne w leczeniu wrzodów żołądka i zapalnych żołądka.

Pacjenci z choroba wrzodowa żołądka często mówią o dużej uldze w bólu brzucha i zgadze po tym, jak regularnie stosowali macerat z korzenia prawoślazu lub siemię lniane. Dzięki temu czują się lepiej i wspierają regenerację śluzówki żołądka.

Jak zioła pomagają w nadkwasocie i niedokwasocie żołądka?

Problemy z wydzielaniem kwasu solnego mogą prowadzić zarówno do nadkwasoty, jak i niedokwasoty żołądka.

• nadkwasota żołądka (zgaga, refluks żołądkowy) – zioła o działaniu powlekającym i przeciwzapalnym są idealne. Rumianek, korzeń prawoślazu, siemię lniane tworzą barierę ochronną, łagodząc pieczenie i refluks. Melisa może pomóc, jeśli zgaga ma podłoże nerwowe,
• niedokwasota żołądka – w tym przypadku potrzebujesz zioła stymulujące wydzielanie soku żołądkowego i żółci. Są to tak zwane amara aromatica (zioła gorzkie i aromatyczne), na przykład mięta pieprzowa, dziurawiec, piołun, gorczyca. Pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i ułatwiają trawienie białek.

Zioła na ostry nieżyt żołądka – łagodzenie stanu zapalnego

W ostrym nieżytie żołądka, który charakteryzuje się zapaleniem błony śluzowej, bólem brzucha, nudnościami, a czasem biegunką, powinniśmy stosować zioła o silnym działaniu przeciwzapalnym i osłaniającym.

• rumianek – klasyczne zioło na zapalenie dzięki chamazulenowi,
• kwiat nagietka – wspomaga regenerację błony śluzowej żołądka i łagodzi stany zapalne,
• babka lancetowata – działa przeciwzapalnie i powlekaco.

Regularne picie naparów z tych zioła (na przykład mieszanka rumianek + nagietek) 2-3 razy dziennie przez kilka dni może znacząco łagodzić dolegliwości.

Nerwica żołądka – zioła uspokajające układ trawienny

Nerwica żołądka to dolegliwość psychosomatyczna, gdzie stres i napięcie objawiają się bolącym żołądkiem, skurczami, nudnościami czy niestrawnością. Zioła uspokajające odgrywają tu niezwykle ważną rolę.

• melisa lekarska – jej uspokajające działanie na układ nerwowy bezpośrednio przekłada się na układ pokarmowy, łagodząc skurcze i ból brzucha,
• rumianek – połączenie działania rozkurczowyego i uspokajającego sprawia, że jest doskonałym wyborem.

Pomyśl o tym, żeby zamienić kawę na ziołowy napar z melisy lub rumianku, żeby wspomagać dobre samopoczucie i redukować napięcie.

Jak prawidłowo stosować zioła na żołądek – dawkowanie i przygotowanie?

Żeby zioła mogły skutecznie działać, musisz je właściwie przygotować i dawkować.

Napar, odwar, macerat – jaki sposób przygotowania jest najlepszy dla danych ziół na żołądek?

Sposób przygotowania zależy od rodzaju surowca zielarskiego i jego składników aktywnych.

• napar – to najczęściej stosowana metoda. Gorącą wodą zalewa się delikatne części roślin (kwiaty, liście, niektóre owoce). Czas parzenia: 5-15 minut. Idealny dla rumianku, mięty pieprzowej, melisy
  • instrukcja krok po kroku:
    1. Odpowiednią ilość surowca (na przykład 1 łyżeczkę na szklankę) umieść w kubku lub zaparzaczu.
    2. Zalej wrzątkiem (około 90-100°C).
    3. Przykryj i pozostaw do zaparzenia na wskazany czas.
    4. Odcedź i wypij.
• odwar – stosowany do twardych części roślin (korzenie, kory, nasiona), których składniki aktywne potrzebują dłuższego gotowania. Czas gotowania: 10-30 minut. Przykładem jest koper włoski (owoce)
  • instrukcja krok po kroku:
    1. Odpowiednią ilość surowca (na przykład 1 łyżka na szklankę) umieść w garnku.
    2. Zalej zimną wodą.
    3. Doprowadź do wrzenia i gotuj na małym ogniu przez 10-20 minut.
    4. Odcedź, najlepiej jeszcze na ciepło.
• macerat – do surowców bogatych w śluzy, które mogą ulec zniszczeniu pod wpływem wysokiej temperatury. Zioła zalewa się zimną wodą i pozostawia na kilka godzin. Przykłady: korzeń prawoślazu, siemię lniane
  • instrukcja krok po kroku:
    1. Odpowiednią ilość surowca (na przykład 1 łyżka na szklankę) umieść w szklance.
    2. Zalej zimną, przegotowaną wodą.
    3. Pozostaw na 30 minut do kilku godzin (zgodnie z zaleceniem), mieszając od czasu do czasu.
    4. Odcedź (śluzowaty płyn) i wypij.

Schemat wyboru metody parzenia:

• liście, kwiaty – napar (na przykład rumianek, mięta, melisa, szałwia, nagietek),
• owoce, nasiona – napar (na przykład koper włoski) lub odwar,
• korzenie, kory, śluzowe – macerat lub odwar (na przykład prawoślaz, siemię lniane).

Jakie są zalecane dawki i częstotliwość stosowania ziół na żołądek?

Dawkowanie zioła jest kluczowe i powinno być zgodne z zaleceniami producenta surowca, farmaceuty lub fitoterapeuty. Generalnie, dla większości naparów ziołowych stosuje się:

• 1 łyżeczkę do 1 łyżki surowca na szklankę wody,
• picie 2-3 razy dziennie.

Preparaty ziołowe zazwyczaj stosuje się przez okres od kilku dni do kilku tygodni, z ewentualnymi przerwami.

Kiedy pić zioła na żołądek – przed czy po posiłku?

Pora spożywania zioła na żołądek ma znaczenie i zależy od tego, jaki efekt chcesz uzyskać:

• przed posiłkiem (pół godziny przed posiłkiem) – zioła mające pobudzać wydzielanie soku żołądkowego i żółci (na przykład mięta, zioła gorzkie) oraz te, które mają powlekać błony śluzowej żołądka przed jedzeniem (na przykład prawoślaz, siemię lniane). Pomaga to ułatwiać trawienie i zapobiegać zgadze,
• po posiłku – zioła łagodzące niestrawność, wzdęcia, skurcze (na przykład rumianek, koper włoski, melisa).

Zestaw ziół na niedokwasotę wg receptury o. Klimuszki – głębokie wsparcie trawienia

Ojciec Andrzej Czesław Klimuszko, znany zielarz, opracował wiele cennych receptur. Jedna z nich, wskazana szczególnie przy niedokwasocie żołądka, to mieszanka ziołowych surowców, która ma pobudzać wydzielanie soku żołądkowego i żółci, wspomagać trawienie i przyswajanie składników odżywczych.

Jaki jest skład i działanie mieszanki ziołowej na niedokwasotę?

Typowa receptura Klimuszki na niedokwasotę żołądka może zawierać takie zioła jak:

• korzeń arcydzięgla (Angelica archangelica) – silnie pobudza wydzielanie soku żołądkowego i żółci, działa rozkurczowo,
• ziele dziurawca (Hypericum perforatum) – wspomaga wydzielanie żółci i działa przeciwzapalnie,
• kłącze tataraku (Acorus calamus) – poprawia trawienie, działa wiatropędnie,
• mięta pieprzowa (Mentha piperita) – ułatwia trawienie, działa rozkurczowo,
• korzeń mniszka lekarskiego (Taraxacum officinale) – pobudza wydzielanie żółci, działa detoksykująco,
• ziele krwawnika (Achillea millefolium) – przeciwzapalnie, rozkurczowo, wspomaga trawienie.

Synergiczne działanie tych zioła sprawia, że układ trawienny jest kompleksowo wspierany, a wydzielanie soku żołądkowego i żółci normalizuje się.

Jak stosować zestaw ziół o. Klimuszki dla najlepszych efektów?

• przygotowanie – mieszankę ziołowych surowców zalej gorącą wodą (na przykład 1 łyżka na szklankę), parz pod przykryciem 15-20 minut,
• dawkowanie – pij napar 2-3 razy dziennie, pół godziny przed posiłkiem,
• kuracja – zazwyczaj kuracja trwa 3 tygodnie, po czym następuje tydzień przerwy. Ten proces możesz powtórzyć 2-3 razy,
• dieta – wskazana jest dieta lekkostrawna, z wykluczeniem pokarmów drażniących, z naciskiem na produkty wspierające trawienie.

Przeciwwskazania i możliwe interakcje ziół na żołądek – czego unikać?

Mimo że zioła są naturalne, nie zawsze są obojętne dla Twojego organizmu. Zawsze pamiętaj o ostrożności i świadomości potencjalnych przeciwwskazań oraz interakcji z lekami.

Kiedy nie wolno stosować ziół na żołądek – grupy ryzyka i choroby?

• ciąża i karmienie piersią – wiele zioła jest przeciwwskazanych w tym okresie, na przykład szałwia (może hamować laktację), dziurawiec. Zawsze skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą,
• alergie – jeśli masz uczulenie na rumianek (rośliny z rodziny astrowatych), unikaj go,
• choroby przewlekłe:
  • kamica żółciowa – zioła żółciopędne (na przykład mięta, dziurawiec) mogą nasilić objawy,
  • choroba wrzodowa żołądka w ostrej fazie – zioła drażniące (na przykład bardzo gorzkie zioła) są przeciwwskazane,
  • refluks żołądkowy – mięta pieprzowa, choć ułatwia trawienie, może rozluźniać dolny zwieracz przełyku i nasilać refluks,
• małe dzieci – stosuj zioła z dużą ostrożnością i tylko po konsultacji z pediatrą (na przykład koper włoski jest wskazany dla niemowląt, ale w odpowiednich dawkach).

Jakie interakcje z lekami mogą wystąpić przy stosowaniu ziół na żołądek?

Interakcje zioła z lekami to poważny temat.

• dziurawiec – może osłabiać działanie wielu leków, na przykład antydepresantów, leków przeciwzakrzepowych, doustnych środków antykoncepcyjnych, leków immunosupresyjnych,
• surowce śluzowe (prawoślaz, siemię lniane) – mogą zmniejszać przyswajanie składników odżywczych i leków, dlatego pamiętaj, żeby przyjmować je z odstępem 1-2 godzin od innych preparatów,
• mięta pieprzowa – może zmieniać wchłanianie leków przyjmowanych doustnie.

Zawsze informuj lekarza o ziołowych preparatach ziołowych, które stosujesz.

Czy popularne zioła na trawienie są bezpieczne dla każdego? (np. mięta, koper włoski)

Chociaż mięta pieprzowa i koper włoski są powszechnie uznawane za bezpieczne, istnieją wyjątki:

• mięta pieprzowa – jak wspomniałem, osoby z refluksem żołądkowym powinny stosować ją ostrożnie, ponieważ może nasilać objawy zgagi,
• koper włoski – rzadko, ale może wywoływać reakcje alergiczne u osób wrażliwych na rośliny z rodziny selerowatych. Duże dawki mogą być przeciwwskazane u osób z cukrzycą.

Jakie jest podsumowanie kluczowych informacji o ziołach na żołądek?

Zioła na żołądek stanowią cenne i naturalne wsparcie dla układu trawiennego, pomagając łagodzić szereg dolegliwości żołądkowych – od niestrawności i wzdęć, po ból brzucha i stany zapalne.

Kluczowe zioła i ich działanie:

• rumianek – przeciwzapalny, rozkurczowy, uspokajający,
• mięta pieprzowa – ułatwia trawienie, rozkurczowy, żółciopędny,
• koper włoski – wiatropędny, rozkurczowy,
• melisa – uspokajający, rozkurczowy,
• prawoślaz, siemię lniane – osłaniające błony śluzowej żołądka.

Pamiętaj o prawidłowym dawkowaniu i przygotowaniu (napar, odwar, macerat), a także o możliwych przeciwwskazaniach i interakcjach z lekami. Przed rozpoczęciem ziołowych terapii zawsze skonsultuj się z lekarzem lub doświadczonym fitoterapeutą. Stosuj zioła z rozwagą, a Twój żołądek z pewnością Ci podziękuje, zapewniając dobre samopoczucie i sprawniejsze trawienie.

Checklist: Czy stosuję zioła na żołądek prawidłowo?

• Czy znasz swoje dolegliwości żołądkowe i dobrałeś odpowiednie zioła?
• Czy sprawdziłeś przeciwwskazania dla wybranych zioła?
• Czy napar, odwar lub macerat jest przygotowany zgodnie z zaleceniami?
• Czy dawkowanie jest prawidłowe i czy przestrzegasz pór picia (pół godziny przed posiłkiem lub po)?
• Czy informowałeś lekarza o stosowaniu zioła w przypadku przyjmowania innych leków?
• Czy obserwujesz reakcję organizmu i w razie wątpliwości konsultujesz się ze specjalistą?

Najczęściej zadawane pytania (FAQ) dotyczące ziół na żołądek

Czy zioła na żołądek mogą zastąpić leczenie farmakologiczne?

Zioła na żołądek są doskonałym uzupełnieniem i wsparciem terapii, ale rzadko mogą całkowicie zastąpić leczenie farmakologiczne, szczególnie w przypadku poważnych schorzeń, takich jak choroba wrzodowa żołądka czy zaawansowane zapalenie błony śluzowej. Zawsze stosuj zioła w konsultacji z lekarzem, który oceni Twój stan zdrowia i wskaże, czy medycyna ziołowa może być wystarczająca, czy też powinna być częścią szerszego planu leczenia.

Jakie zioła są najbezpieczniejsze dla kobiet w ciąży i karmiących piersią?

W ciąży i podczas karmienia piersią zachowaj szczególną ostrożność. Bezpieczne są zazwyczaj rumianek (w umiarkowanych ilościach), melisa (także z umiarem) i koper włoski (na wzdęcia i kolki, w małych dawkach). Absolutnie przeciwwskazane są zioła takie jak szałwia, dziurawiec, piołun. Zawsze skonsultuj stosowanie zioła z lekarzem prowadzącym ciążę lub pediatrą.

Jak rozpoznać niedokwasotę żołądka i jak sobie z nią radzić ziołami?

Objawy niedokwasoty żołądka mogą obejmować uczucie ciężkości po jedzeniu (zwłaszcza po białku), wzdęcia, gazy, odbijanie, nieprzyjemny zapach z ust, niestrawione resztki pokarmu w stolcu, a także gorsze przyswajanie składników odżywczych (anemia). Żeby sobie z nią radzić ziołami, wskazane są zioła gorzkie (amara aromatica) takie jak mięta pieprzowa, dziurawiec, korzeń arcydzięgla, które pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i żółci, ułatwiają trawienie.

Czy można stosować zioła na żołądek codziennie?

Wiele zioła na żołądek, szczególnie te łagodne jak rumianek czy melisa, możesz stosować codziennie przez dłuższy czas. Jednak w przypadku silniejszych zioła lub mieszanek, często zaleca się okresowe przerwy (na przykład po 3-4 tygodniach stosowania zrób tydzień przerwy), aby uniknąć przyzwyczajenia organizmu i ewentualnych skutków ubocznych długotrwałego stosowania lub interakcji z innymi składnikami diety. Zawsze czytaj zalecenia na opakowaniu surowca i w razie wątpliwości skonsultuj się ze specjalistą.